11. mars 2018

Tove Jansson: Bildhuggarens dotter

Tove Jansson, 9 år
8. mars i år blei markert med skriving av kvinnelitteratur og møte i den likestilte og likekjønna lesesirkelen vår, der vi diskuterte Tove Janssons første bok for vaksne frå 1968, den sjølvbiografiske barndomsskildringa Bildhuggarens dotter. 

Begge foreldra til den finlandssvenske forfattaren, kunstnaren og illustratøren Tove Jansson var kunstnarar. Faren var bilethoggaren Viktor Jansson og mora var teiknaren og bokillustratøren Signe Hammersten Jansson.
Sjølv er Tove Jansson mest kjend for bøkene sine om Mummitrollet, men i dei seinare åra er det også mange her til lands som har lese ein av dei andre vaksenromanen hennar, Sommarboken, der Signe Hammersten Jansson var modell for den leikne og eksentriske farmora i boka, og niesa Sophia var modell for jentungen.

Eg las Sommarboken for nokre år sidan, utan å bli like vilt begeistra som eg har registrert at mange andre er blitt. Difor hadde eg ikkje så veldig høge forventningar då Kristine bestemte at neste bok ut i sirkelen var Bildhuggarens dotter.
Men heldigvis blei eg svært positivt overraska!

Boka er bygd opp av ei rekke tematiske kortprosatekstar som til saman dannar eit bilete av det ytre og indre livet til ei fantasifull lita jente, som veks opp i Helsingfors saman med far som er bilethoggar, mor som er teiknar og ein veslebror som nesten ikkje er til stades - og ei lettsindig kokke, ein vilter apekatt, farens kunstnarvenner og mange andre karakterar.
Mykje av handlinga i boka føregår også på eit sommarhus på ei øy, der jentungen går på oppdagingsferd og på sjølvstyr.

Tonen i boka er både poetisk, humoristisk og truverdig barnleg. Tove Jansson ser verda gjennom auga til det vesle barnet og gjentek veslevaksne frasar vi som vaksne lesarar forstår at jentungen har høyrd frå dei vaksne ho har rundt seg, mest truleg frå foreldra sine.
Jenta har ein livleg fantasi, eit blikk for det magiske i verda omkring seg og får leve eit fritt barneliv, på ein måte knapt nokon ungar lenger får i dag.
Som lesarar får vi vere med henne der ho ligg og spionerer på faren som festar med kunstnarvennene i atelieret, på oppdagingsferd på sommarøya i gryotta, medan ho trillar ein diger kolklump med glitrande sølv i seg gjennom gatene i Helsingfors eller der ho saman med kokka legg smykka til mora i bekken, i håp om at dei skal mangfaldiggjere seg - og begge blir like overraska då smykka er vekk dagen etter.
Og som alltid hos Tove Jansson får både lyset og mørkret plass i forteljinga. 

Det er ei varm og sjarmerande skildring av ein barndom for om lag 100 år sidan og ein oppvekst i eit bohemsk kunstnarmiljø, som eg trygt kan anbefale både dei som tidlegare har lese Tove Jansson og dei som enno ikkje har gjort det.

2. mars 2018

Kvinnekamp i skjønnlitteraturen

I går gjekk eit svært interessant arrangement av stabelen på Nasjonalbiblioteket i Oslo, Å skrive seg fri. Litterær kvinnekamp og lyden av 70-tallet. 
Arrangementet er kome til  i samband med ei ny utstilling NB har laga, med tittelen Kvinnekamp. Spor etter en bevegelse, 1970-1980, der m.a. bøker av forfattarane Liv Køltzow, Gerd Brantenberg, Tove Nilsen og Kari Bøge er utstilte. Og det var nettopp desse fire forfattarane som blei intervjua på scena i går av Kaja S. Mollerin.

Sidan Oslo er invadert av sibirkulde om dagen og eg oppdaga at Nasjonalbiblioteket strøymde arrangementet på nettsidene sine, blei eg heime i sofaen og såg det heile på min eigen tv-skjerm. Og det angrar eg ikkje på at eg gjorde!

Eg har hatt eit leseprosjekt gåande ei stund, der eg har sett meg føre å finne ut kva denne utskjelte såkalla 'kvinnelitteraturen' på 70-talet eigentleg var for noko, og har så langt lese bøker av Bjørg Vik, Liv Køltzow og Toril Brekke, som til dels har gitt meg svar på spørsmålet. Eg har tidlegare også lese Gerd Brantenberg og Ebba Haslund, men eg er ikkje enno gått lei.
Og etter å ha høyrt desse fire, flotte forfattarane fortelje om nokre av sine bøker, har eg endå nokre nye titlar på leselista mi.

Liv Køltzow snakka om Historien om Eli, som eg enno ikkje har lese, men må lese no.
Ei bok som tematiserer den unge kvinna som er fanga i ekteskapet, som vil gjere noko anna, vere fri, arbeide som kunstnar, men ikkje har motet til å bryte ut av verken ekteskapet eller kvinnerolla ho er fanga i.
Køltzow sjølv kalla henne ei anti-heltinne, ei som ikkje hadde mot til å stå på barrikadane.

Gerd Brantenberg snakka ikkje - iallfall ikkje hovudsakleg - om Egalias døtre, som gjorde sterkt og ubehageleg inntrykk på meg då eg las boka i studietida, men om Opp alle jordens homofile, som blei eit form for kampskrift for homofile på 70-talet, sjølv om boka knapt fanst i ein einaste bokhandel - men kanskje kunne bli henta opp frå kjellaren dersom du spurde etter den.
Det var elles interessant å høyre korleis ho fekk ideen til Egalias døtre, ved at ein ukjend, ung mann som kom mot henne på gata, kneip henne i puppen og sa: Har du sånne, då? 
Rasande reiste ho heim og byrja skrive om eit samfunn der alt var motsett, der kvinner gjorde mot menn det denne unge mannen hadde gjort mot henne, og kjønnsrollene var snudd på hovudet.
Og mor hennar elska ideen.

Tove Nilsen var ein pur ung og rasande forfattar då ho skreiv Aldri la dem kle deg forsvarsløst naken, som blei eit innlegg i abortdebatten fleire år før sjølvbestemt abort blei vedteke ved lov i 1978.
17 år gamle Tonje i boka er livredd for å bli gravid, for kva skal ho gjere med den uønskte ungen når ho ikkje har rett til å bestemme over sin eigen kropp og menn sit i nemnder og bestemmer, og forkler makt som moral?

Kari Bøge kjenner eg best som ungdomsbokforfattar, sidan ho skreiv ei av mine absolutte yndlingsbøker som tenåring, nemleg Speilet fanger om den unge jenta Pia som prøver å finne ut kven og kva ho vil vere det siste året på ungdomsskulen - ei bok eg las om att og om att i tenåra.
I går snakka ho derimot om Viviann, hvit, om Viviann som blir gravid og føler seg framandgjort ved det, som fryktar morsrolla og tapet av fridom.
Bøge sa at ho skreiv Viviann slik ho ville skrive fram ein mann som blei overteken av dei kreftene graviditeten, fødselen og morsrolla har i seg, og korleis han ville reagert på å bli frårøva fridomen sin på same måten som ei kvinne blei det - iallfall på 1970-talet.
For det er vel annleis i dag, er det ikkje? 

Eg sit att med ei stor leselyst og ein trong til å fordjupe meg endå meir i denne litteraturen, som eg finn interessant både som lesar, forfattar og historikar.
Eg har frå før skaffa meg 70-talsromanane til Cecilie Løveid, som også er representert i Nasjonalbiblioteket si utstilling med romanen Sug frå 1979. Ein annan forfattar som er aktuell i denne samanhengen er Eldrid Lunden, som ofte blir trekt fram av dei som var unge 1970-talet og som engasjerte seg i det såkalla kvinnespørsmålet. 

Takk til alle dei som har gått før oss, som har stått på barrikadane for likestilling, likeløn, sjølvbestemt abort, barnehageutbygging og permisjonsordningar, og som har kjempa for at kvinner faktisk skal kunne bli det dei vil, nettopp slik foreldra til Tove Nilsen sa til henne at ho kunne då ho var ung, men som ho visste inni seg at ikkje var sant.
Men no er det sant. Er det ikkje?
Eller har vi framleis ein veg å gå før vi er der vi vil vere?

3. januar 2018

Leseåret 2017

Rådet mange forfattarar gir til dei som vil skrive betre og kanskje sjølve bli forfattarar ein dag, er å lese mykje. Eg kan legge til at det er lurt å ikkje berre lese hundre år gamle klassikarar eller omsett underhaldningslitteratur, dersom det ikkje er i desse stiltonane eller i den breie underhaldningssjangeren du sjølv vil skrive. 
Les meir variert, les ny, gjerne norsk og nordisk litteratur og orienter deg i kva som føregår i den litteraturen som blir skapt i dag, så veit du kva du har å konkurrere med når du prøver å kome deg gjennom nålauget og få utgitt boka di på eit skikkeleg forlag. 

I åra før eg sjølv fekk utgitt mi første bok las eg, som alltid, mykje, men eg las ikkje breitt nok. Eg las etter lystprinsippet og eg las flest bøker som anten var gamle klassikarar, underhaldningslitteratur eller lette romanar massive reklamekampanjar frå forlag og bokhandlar fekk lurt meg til å kjøpe. 
Eg las lite av det eg sjølv hadde lyst til å skrive, i eit slikt språk eg sjølv streva etter, bøker som var relevante for mi eiga skriving og som gav meg noko å strekke meg etter. Eg las for lite kvalitetslitteratur. Og eg visste for lite om kva som var blitt gjort hundre gonger før meg og kva som kunne verke nyskapande i den norske bokheimen. 

Kanskje er det difor eg i dag les så mykje av den kvalitetslitteraturen som blir skapt i Noreg, Norden og til dels Europa i dag, med nokre avstikkarar til andre verdsdelar; fordi eg vil vite kva mine eigne bøker må konkurrere med, kva slags språk, kva slags form og innhald, kva slags kvalitetsnivå. 
Til dette høyrer også å orientere meg i dei bøkene som blir særleg populære eit år, som blir trekt fram som særleg viktige, gode, som stikk av med gjæve prisar, som får mykje blest og gode kritikkar, men ikkje naudsynleg dei største reklameplakatane, då den litteraturen ikkje er den viktige for meg. 

Leseåret 2017 blei dermed, som året og åra før, prega av mykje ny, norsk prosa og aller mest romanar, nokre utanlandske bøker som har fått særleg gode kritikkar i dei kulturavisene eg har tillit til, nokre bøker eg har lese i ymse arbeidssamanheng, eit par klassikarar og nokre bøker berre for underhaldninga sin del. 
Heile 61 bøker rakk eg over; nokre tjukke romanar det tok (altfor) lang tid å lese, nokre tynne, fine barnebøker, noko medrivande sakprosa og veldig mange norske romanar utgitt i 2016 og 2017, av varierande kvalitet. 
Av desse var omtrent halvparten lese anten heilt eller delvis som e-bok, lånt på eBokBib, som eg er bruker mykje. Ofte kjøper eg ei papirbok og låner henne som e-bok samtidig, slik at eg kan fortsetje lesinga same kor eg måtte befinne meg, på eit hotellrom, på ein flyplass eller heime i mi eiga seng. 

Dei bøkene som har gjort sterkast inntrykk på meg har eg skrive noko om anten her, på twitter eller instagram, men ei bok eg gløymde å skrive om her på bloggen og som eg likte veldig godt, var ei bok om Berlin, skriven av ein berlinforfattar og lesen ferdig medan eg sjølv var i Berlin i juni; ei bok som på norsk har fått tittelen Går, gikk, har gått, av forfattaren Jenny Erpenbeck. 

Hovudpersonen i boka er den pensjonerte professoren og nyslåtte enkemannen Rickard, som byrjar engasjere seg i og bli kjend med nokre afrikanske asylsøkarar som har bygd opp ein teltleir på Oranienplatz i Kreuzberg, Berlin. Konflikta er bygd på faktiske hendingar og forfattaren har sjølv intervjua mange av asylsøkarane som freista få opphald i Tyskland i åra 2012-14, mange av dei hadde kome over Middelhavet i båt til Lampedusa i Italia. 

Før eg byrja lese var eg redd romanen ville vere altfor politisk korrekt, at den etiske bodskapen ville overskugge det litterære, men slik blei det ikkje. Tvert om er det ein varm og interessant roman, som også er eit portrett av dagens Berlin og kastar lys over det tidlegare DDR, som både hovudpersonen og forfattaren voks opp i - og som eg har vore svært interessert i å vite meir om i fleire år. 
Om du også er interessert i Berlin og DDR kan eg forresten også anbefale sakprosaboka Berlinhistorier av Astrid Sverresdotter Dybvik. 

Andre bøker eg vil trekke fram som høgdepunkt i leseåret 2017 er Leiligheten av debutanten Nora Szentiványi, Forøvrig mener jeg Karthago bør ødelegges av Kyrre Andreassen og Begynnelser av Carl Frode Tiller, blant mange gode bøker, for mange til å nemne her. 

Godt nytt leseår!

26. november 2017

Vigdis, del for del

Den siste tida har eg lese Kaja S. Mollerins samtalebok med Vigdis Hjorth, Vigdis, del for del; om ein forfattar eg set høgt og følgjer interessert med på. Dei siste åra har eg lese alle bøkene ho har gitt ut, med Arv og miljø, 30 dager i Sandefjord og Et norsk hus som førebelse toppunkt, og har også i fleire år lese meg bakover i forfattarskapen hennar, med Drama med Hilde frå 1987 som favoritt frå den tidlege delen av karrieren.

På grunn av all viraken rundt fjorårets bestselgjande og kritikarroste roman Arv og miljø, med skuldingar om å henge ut familien sin og kome med uetterprøvbare påstandar om overgrep mot sin avdøde far, og med ein påfølgjande motroman denne hausten skriven av søstera Helga Hjorth med tittelen Fri vilje, vil eg tru Vigdis Hjorth har fått mange nye lesarar, både av romanane sine og av denne samtaleboka.
Og kanskje vil dei få svar på dei mange spørsmåla kring overgrepstematikken i boka og kanskje ikkje. Vigdis Hjorth fastheld framleis at Bergljot i Arv og miljø er ein oppdikta romankarakter og ikkje henne sjølv, sjølv om ho langt på veg innrømmer at det finst likskapstrekk mellom arveoppgjeret og familiefeiden Bergljot står oppi og den ho sjølv har vore del av i sin eigen «primærfamilie».

For meg var også dette aspektet interessant, sjølvsagt, for dersom eit menneske skriv om sine eigne barndomstraumar og blir møtt med motvilje, fordømming og skuldingar om løgn frå sin eigen familie, endåtil i romanform, er endå eit nytt og grovt overgrep begått mot henne som er offeret i saka.
Handlar det derimot om ei kynisk og medviten utnytting av si eiga familiehistorie, med ein stygg vri mot overgrep som ikkje stemmer, kan ein forstå at familien reagerer sterkt.
Problemet er at ingen veit, andre enn Vigdis Hjorth sjølv.

Men min motivasjon for å lese denne samtaleboka var langt større enn dette; eg ville vite meir om forfattaren Vigdis Hjorth. Og det eg saknar etter å ha lese boka, er eit større fokus på korleis Vigdis Hjorth skriv bøkene sine, ikkje berre kva ho skriv om.
Korleis ser ein vanleg arbeidsdag ut for Vigdis Hjorth? Korleis arbeider ho med tematikk, språk og form? Har ho ein eigen poetikk? Er der nokre gode tips å hente ut for ein yngre og langt mindre erfaren forfattar?
Boka svingar nok innom slike tema, på sitt springande vis, men ikkje i den graden eg skulle ønskje. Då fekk eg meir utav å lese Alf van der Hagens svært gode samtalebok med Kjell Askildsen, ein annan forfattar eg set høgt, Kjell Askildsen. Et liv
Både fordi boka gjekk nærare innpå biografien til Kjell Askildsen, noko som var svært interessant, og særleg fordi forfattaren kom til orde og fekk snakke om sjølve arbeidet sitt, skrivinga, og om opp- og nedturar gjennom ein lang karriere.

27. oktober 2017

Tillers beste bok?

For nokre dagar sidan las eg ferdig boka eg har sett fram til sidan eg høyrde ho skulle kome: Begynnelser av Carl Frode Tiller. Eg har lese alt Tiller tidlegare har gitt ut og også sett nokre av teaterstykka han har skrive, mellom anna stykket med same tittel som boka - som også handlar om dei same menneska, med miljøvernaren Terje i hovudrolla - og eg held forfattarskapen hans høgt.

Då eg byrja lese den nye romanen var det mykje som var kjent for meg frå stykket, mellom anna startar begge på omtrent same stad; teaterstykket med ein front-mot-front-kollisjon, der du skjøner at sjåføren av personbilen har skjena over i feil køyrebane og inn i traileren med vilje; romanen på sjukehuset der Terje ligg og lyttar til mora og søstera Anita som snakkar medan dei vaker over han etter at han har «tatt sitt eige liv», som det står bak på boka.
Men likskapane med sceneversjonen stansar ganske fort og romanen utvidar biletet av Terje og den vesle familien hans.

No er ikkje Terje død, iallfall ikkje enno, og romanen følgjer livet hans bakover i tid, til dagane, månadane og åra før denne dramatiske hendinga, og som lesarar får vi eit vidare bilete av kva som kan ha fått Terje til å velje som han har gjort, utan at det er nokon enkle svar på akkurat det spørsmålet.
Som vanleg hos Tiller er teksten intens og skildrar eit menneske som ofte handlar småleg og dårleg overfor sine næraste, som i det medvitne valet mellom å vere raus og småleg, ofte hamnar på det siste, medan han mentalt sparkar seg sjølv for at han aldri klarer å late vere, for ein gongs skuld.
Kor kjem alt dette indre agget frå? Korfor er Terje så sint?
Han har kone og ei dotter han elskar, han har ein jobb han inderleg brenn for og ein stor kjærleik til naturen, men han har også eit vanskeleg forhold til primærfamilien sin, til mora og søstera Anita og til faren som er død då boka byrjar.

Gjennom kapittel med med titlar som 'Tre dagar før' eller 'Eitt år tidlegare' følgjer vi Terje bakover i livet, heilt tilbake til barndomen. Vi får vere med han gjennom vanlege dagar i ekteskap og på arbeid, i samvær med dottera Marit, tilbake til bryllaupet med Turid, som blir forkludra av ei mor som drikk for mykje og ei søster som lagar drama, bakover til ungdomstida med utagerande oppførsel og til barndomen, der vi møter ein sårbar gut, som like gjerne leikar han er ein sommarfugl åleine i skogen, som å vere saman med dei andre ungane, med ei nyskild mor som slit psykisk og ei storesøster som har byrja opponere.

Og så kjem den fine slutten, som rørte meg til tårer, og eg trur det er første gongen eg har gråte av ei av bøkene til Carl Frode Tiller. Dei tidlegare romanane hans har vore sterke og ubehagelege, men dei har aldri gripe meg på denne måten, dei har aldri rørt meg slik som dette.

Kanskje er Begynnelser den beste boka han har skrive så langt? Iallfall er ho ei av dei aller beste i ein sterk forfattarskap, og ei bok der Tiller viser fram nye sider. Løp og kjøp!

16. september 2017

Arbeidshaust

Frå teaterstykket Begynnelser av Carl Frode Tiller
Det er haust, men det er ikkje så mykje tid å hausta inn for min del, som det er tid for å dyrke og så.
Som mange andre haustar er også denne travel, med skriving, lesing og ein del reising for å halde føredrag, delta på festivalar og besøke skuleklasser.

Så langt har eg vore på Diktardagar i Lom, Skjåk og Vågå for å snakke om hundreåringen Markens grøde (Knut Hamsun) og bli bokbada, og hatt 'heksejakt' for 5. klassingar på barnebokfestivalen Appelsinia i Skien, der eg også var med på prosalong om litteratur i norskfaget. 26. og 27. september skal eg halde føredrag om å utforske historia på Sola og Klepp, så blir det turné med den kulturelle skulesekken i Vestfold, før eg held føredrag på arkivdagen i Ålesund 4. november og reiser rett vidare til Stord der eg skal delta på årets Falturiltu-festival, med Per Olav Kaldestad som festivaldiktar og mange fine folk på programmet.

Eg arbeider også med å skrive ferdig andreutkast av ein ny roman for vaksne som eg har pusla med ei stund, og skrive adventskalender for barn om tunkatten Lurivar, til publisering på tunkatten.no i desember.
I tillegg kjem styrevervet i Norske barne- og ungdomsbokforfattere (NBU), som fyller 70 år i år, og arbeidet i språkprisjuryen til Språkrådet, der vi i år ser etter framifrå bruk av nynorsk i sakprosa frå dei siste fem åra. Prisen er på 100 000 kr og blir delt ut om kvelden 15. november på Litteraturhuset i Oslo. Der vil det også bli paneldebatt og intervju med vinnaren, så hald av datoen om du er interessert i god, ny og nynorsk sakprosa!

Som vanleg har eg også kasta meg over bokhausten og dei nye bøkene. I går kjøpte eg den nye romanen til Carl Frode Tiller, Begynnelser, som eg har sett fram til å lese, både fordi eg følgjer Tillers forfattarskap med stor glede og fordi eg likte teaterstykket med same tittel som eg såg på Trøndelag teater i fjor. Eg gler meg også til nye romanar frå Mette Karlsvik og Olaug Nilssen, for å nemne nokre.
Den beste boka eg har lese så langt i haust er forresten ein roman frå i fjor, For øvrig mener jeg Karthago bør ødelegges av Kyrre Andreassen. Anbefalast!

2. august 2017

Lesesommar

Ein passeleg lat sommar blir fort ein skikkeleg lesesommar. Særleg om ein får litt tid på ei solseng. 

Eg byrja min lesesommar med den amerikanske brakdebutanten Emma Cline og hennar roman The Girls, som er sterkt inspirert av historia om Manson-familien; sekta av unge jenter som omkrinsa den karismatiske wannabe-musikaren Charles Manson, som fôra dei med rikeleg LSD og fekk dei til å tru han var den utvalde, Messias, menneskesonen - 'man son'. 
Manson leidde jentene på ville vegar til det enda med drap - det mest kjende var drapet på Sharon Tate - den gravide kona til filmskaparen Roman Polanski - og venner av ekteparet, seinsommaren 1969.

I The Girls møter vi fjorten år gamle Evie, som blir dregen inn i sekta rundt Russell Hadrick sommaren 1969 via den vakre Suzanne. Evie har skilte foreldre; ei mor som prøver å finne seg sjølv ved hjelp av yoga, vegetarisk mat og menn, og ein far som har vore utru og flytta saman med den unge sekretæren sin. Då Evie blir uvenner med bestevenninna si står ho brått åleine og kjedar seg frykteleg. Heilt til ho møter Suzanne. 

Boka blei lesen på både solsenger og i vanlege senger og eg då eg var ferdig kjende eg meg litt skuffa over meg sjølv for at eg ikkje hadde spart henne til strandferien, for det var ei perfekt bok under sydensola, med eller utan parasoll. 

På stranda og ved bassenget las eg i staden nokre andre bøker, mellom andre Merkelig vær i Tokyo av Hiromi Kawakami - som var ei ganske merkeleg bok til å byrje med, og Wide Sargasso Sea av Jean Rhys, som er ein pastisj over Jane Eyre

Merkelig vær i Tokyo handlar om 38 år gamle Tsukiko, som er singel og barnlaus og møter på sin gamle lærar på den lokale yndlingssjappa, over rikeleg med øl og sake og ikkje minst kortreist og sesongbasert mat, som flygefisksashimi, kald eller varm tofu (alt etter om det er vinter eller sommar) og sopp. 
Ho hugsar ikkje namnet hans, så ho kallar han berre Sensei (som betyr lærar), og forholdet deira utviklar seg frå drikkekameratar til noko som liknar eit vennskap, men kva er det eigentleg - og vil det bli noko meir mellom dei? 
Boka var forfattarens gjennombrot internasjonalt og ho er visstnok svært populær i heimlandet Japan. For min del var romanen eit ledd i ei relativt ny interesse for asiatisk litteratur, som byrja med den japanske kortromanen Pupper og egg av Mieko Kawakami og fortsette med sør-koreanske Ta vare på mamma av Shin Kyong-sook, begge kvinnelege forfattarar. Sistnemnde skal forresten kome med ny bok omsett til norsk i haust, Jenta som skrev ensomhet, som eg også kjem til å lese. 

Wide Sargasso Sea har eg blitt tilrådd frå fleire hald i nokre år. Boka er skriven som ein forløper til Charlotte Bröntes Jane Eyre og er ein postkolonialistisk roman frå slutten av 1960-talet, skriven av den kvite, karibiske forfattaren Jean Rhys, som fekk eit comeback med denne boka då ho sjølv var i syttiåra. 
Romanen handlar om 'den gale kvinna på loftet' til Mr. Rochester, som Jane Eyre kjem i teneste hos og forelskar seg i. I Wide Sargasso får denne kvinna si eiga historie og forfattaren gjer henne til kreol og dotter av tidlegare slaveeigarar på Jamaica. 

Boka tematiserer både forholdet kvit - svart, som også er prega av rasisme frå dei svarte mot dei kvite, mellom 'høg' og 'låg' og forsøker å seie noko om kva galskap er eller kan vere.
Boka er interessant både som ein historisk og kulturhistorisk roman og Rhys forklarer ikkje unødig, men integrerer lokale skikkar, mentalitet, religion, språk og historiske tekstar på ein fin og saumlaus måte.
Slutten var det som løfta boka for min del, då vi får bli med opp på loftet i England der den gale kvinna er blitt innesperra av ektemannen og forteljinga møter førelegget sitt i Jane Eyre
Det er ei tynn bok, også - berre rundt 150 sider. På norsk har ho fått namnet Vide Sargasso

4. mai 2017

To gode novelledebutar

Jan Kristoffer Dale blei i vår tildelt Tarjei Vesaas' debutantpris under årsmøtet til Den Norske Forfatterforening (DnF) for novellesamlinga Arbeidsnever. Prisen skal tildelast årets beste debutant - som helst skal vere under 35 år.

Novellene krinsar inn liva til folk frå arbeidarklassen i Froland, slike som har falle utanfor, blitt forlatne eller ikkje kome seg vidare.
Nokre slit helsa på fabrikken, somme har mista arbeidet, partnaren, trua på livet eller framtida, andre lengtar etter noko meir, anten det er kjærleik eller ei ny retning i livet, men vågar dei å ta spranget?
Eg var på årsmøtet i DnF då Dale fekk debutantprisen og høyrde han lese frå boka. Den sympatiske, stillfarne framtoninga hans står til novellene han skriv, som opplevast som varme, empatiske og såre.

Ein annan novelledebutant frå 2016 er forlagsredaktør og kritikar Therese Tungen, som har gitt ut den sterke samlinga Ein gong var dei ulvar, som har hausta mykje god kritikk.
Dei få og ganske lange novellene står kvar for seg og tek opp svært ulike tema, men også her er utanforskap og einsemd tema som går att i fleire av novellene, anten ein har sett seg utanfor meir eller mindre med vilje, som Tor i Flaumen, ein kjenner seg halden utanfor, som ungjenta Ingrid i Seksten eller må halde seg vekke frå andre i redsle for å bli avslørt, som dei forlatne borna i Ungane.
Somme av novellene finn stad i Gudbrandsdalen, der forfattaren sjølv har opphavet sitt, og nokre synast å ta for seg tema ho sjølv må ha kjennskap til for å kunne skrive så godt om det, dette gjeld særleg Det går bra med dei aller fleste, om geitebonden Anna; min favoritt i samlinga.

Eg har stor tru på at vi vil høyre meir frå desse forfattarane i åra som kjem. Anbefalast!

24. januar 2017

Plukke bær på Ullhovudmyra

Skallelv - Kallijoki i Finnmark. Foto: privat
Som eg har fortald fleire gonger før, kom forfedrane mine på farssida opphavleg frå Finland og innvandra til Noreg og Finnmark på slutten av 1800-talet.

Sjølv har eg ikkje vore særleg i Finnmark før eg blei vaksen, men eg har fått ein stor kjærleik til det nordlege landskapet og menneska der oppe, så då eg i haust blei spurd om å skrive ei tilråding til tidsskriftet Syn og segn om eit valfritt emne, landa eg fort på nettopp Finnmark.

Det blei ein personleg tekst, om mitt Finnmark og mi familiehistorie, men også ei kjærleikserklæring til naturen og lyset og alt som lever i nord, og til nokre bøker som kanskje har treft meg særleg godt fordi dei nettopp har skildra landskap og miljø, som eg altfor sjeldan får lese om i skjønnlitteraturen.

Teksten er no lagt ut på Morgenbladetportalen for alle som vil lese. Her er byrjinga:

«Det var vinter då Basson-Heikka kom gåande på ski frå Ii øvst i Bottenvika og nordover. Han gjekk om nettene og fekk låne dei varme sengene til folk om dagane, medan dei arbeidde.

Frå tid til anna fekk han skyss av samar med rein og slede eit stykke av vegen. Og omsider kryssa han norskegrensa, tok seg over Varangerfjorden og enda i Nyhavn, eit steinkast frå bygda Skallelv i Finnmark, midt mellom Vardø og Vadsø. Då han hadde funne ein stad å slå seg til, snudde han og fór tilbake for å hente ho han var trulova med, Margrethe Marie. Desse to skulle bli mine oldeforeldre.»

19. januar 2017

Skrive, lese, leve

Marknaden i Zapolyarny, Russland. November 2016.
Det er januar, eit nytt år, eg arbeider med førsteutkastet til ein roman som ingen enno har lese. Snart skal eg sende det til redaktøren min. Så får vi sjå.

Eg skriv, eg les bøker. I fjor las eg 59, dei fleste var norske samtidsromanar skrivne av kvinnelege forfattarar. Det er ikkje slikt eg tenker på; at eg må lese bøker som er skrivne av kvinner, det kjem heilt naturleg, eg les det eg har mest lyst til å lese, ofte er det kvinner som har skrive bøkene, men slett ikkje alltid.

Eg har lese ein del novellesamlingar, også.
Fortset med det no i det nye året: Lucia Berlins Håndbok for vaskedamer og russiske Ljudmila Petrusjevskajas Det var en gang ei jente som la an på svogeren sin, og så hengte han seg.
Eg les også Farvel til Eddy Bellegueule av Edouard Louis, som skal vere sjølvbiografisk, men eg slit med å tru på alt som står der. Det verkar så einsidig negativt.
Når forfattaren sjølv er ein slik oppvakt og smart ung mann, kan vel ikkje alle forfedrane eller familemedlemmene hans vere heilt idiotar? 

Det er fint å lese bøker frå andre land enn Noreg, sjølv om eg ikkje alltid tek alle referansane.
Etter at eg besøkte Russland i samband med Finnmark internasjonale litteraturfestival i november i fjor, fekk eg veldig lyst til å lese russisk samtidslitteratur.
Då eg blei spurd, under arrangementet på biblioteket i Nikel, om kva som var mine favorittforfattarar; norske, internasjonale og russiske, kjendest det pinleg å svare Tolstoj og Bulgakov, som begge døydde i første del av det førre hundreåret.
(Sjå fleire bilete frå Russlandsturen her: https://www.facebook.com/forfattar/posts/397734093949487)

I fjor las eg bøker sju utanlandske forfattarar, i år er målet å lese fleire - og frå nye land eg ikkje har lese litteratur frå før. Eg vil også lese meir tysk, særleg om Berlin, sidan eg skal tilbake dit i juni.
Eg tek gjerne imot gode tips! Er det forresten nokon som har lese den nye romanen av Jenny Erpenbeck: Går, gikk, har gått (Gehen, ging, gegangen)?

Også dette året skal eg farte litt rundt for å snakke om hekser, men enno har eg nokre veker før oppdragsåret startar. Så eg stuper like godt tilbake i manuset.

Godt nytt år til alle!