24. januar 2017

Plukke bær på Ullhovudmyra

Skallelv - Kallijoki i Finnmark. Foto: privat
Som eg har fortald fleire gonger før, kom forfedrane mine på farssida opphavleg frå Finland og innvandra til Noreg og Finnmark på slutten av 1800-talet.

Sjølv har eg ikkje vore særleg i Finnmark før eg blei vaksen, men eg har fått ein stor kjærleik til det nordlege landskapet og menneska der oppe, så då eg i haust blei spurd om å skrive ei tilråding til tidsskriftet Syn og segn om eit valfritt emne, landa eg fort på nettopp Finnmark.

Det blei ein personleg tekst, om mitt Finnmark og mi familiehistorie, men også ei kjærleikserklæring til naturen og lyset og alt som lever i nord, og til nokre bøker som kanskje har treft meg særleg godt fordi dei nettopp har skildra landskap og miljø, som eg altfor sjeldan får lese om i skjønnlitteraturen.

Teksten er no lagt ut på Morgenbladetportalen for alle som vil lese. Her er byrjinga:

«Det var vinter då Basson-Heikka kom gåande på ski frå Ii øvst i Bottenvika og nordover. Han gjekk om nettene og fekk låne dei varme sengene til folk om dagane, medan dei arbeidde.

Frå tid til anna fekk han skyss av samar med rein og slede eit stykke av vegen. Og omsider kryssa han norskegrensa, tok seg over Varangerfjorden og enda i Nyhavn, eit steinkast frå bygda Skallelv i Finnmark, midt mellom Vardø og Vadsø. Då han hadde funne ein stad å slå seg til, snudde han og fór tilbake for å hente ho han var trulova med, Margrethe Marie. Desse to skulle bli mine oldeforeldre.»

19. januar 2017

Skrive, lese, leve

Marknaden i Zapolyarny, Russland. November 2016.
Det er januar, eit nytt år, eg arbeider med førsteutkastet til ein roman som ingen enno har lese. Snart skal eg sende det til redaktøren min. Så får vi sjå.

Eg skriv, eg les bøker. I fjor las eg 59, dei fleste var norske samtidsromanar skrivne av kvinnelege forfattarar. Det er ikkje slikt eg tenker på; at eg må lese bøker som er skrivne av kvinner, det kjem heilt naturleg, eg les det eg har mest lyst til å lese, ofte er det kvinner som har skrive bøkene, men slett ikkje alltid.

Eg har lese ein del novellesamlingar, også.
Fortset med det no i det nye året: Lucia Berlins Håndbok for vaskedamer og russiske Ljudmila Petrusjevskajas Det var en gang ei jente som la an på svogeren sin, og så hengte han seg.
Eg les også Farvel til Eddy Bellegueule av Edouard Louis, som skal vere sjølvbiografisk, men eg slit med å tru på alt som står der. Det verkar så einsidig negativt.
Når forfattaren sjølv er ein slik oppvakt og smart ung mann, kan vel ikkje alle forfedrane eller familemedlemmene hans vere heilt idiotar? 

Det er fint å lese bøker frå andre land enn Noreg, sjølv om eg ikkje alltid tek alle referansane.
Etter at eg besøkte Russland i samband med Finnmark internasjonale litteraturfestival i november i fjor, fekk eg veldig lyst til å lese russisk samtidslitteratur.
Då eg blei spurd, under arrangementet på biblioteket i Nikel, om kva som var mine favorittforfattarar; norske, internasjonale og russiske, kjendest det pinleg å svare Tolstoj og Bulgakov, som begge døydde i første del av det førre hundreåret.
(Sjå fleire bilete frå Russlandsturen her: https://www.facebook.com/forfattar/posts/397734093949487)

I fjor las eg bøker sju utanlandske forfattarar, i år er målet å lese fleire - og frå nye land eg ikkje har lese litteratur frå før. Eg vil også lese meir tysk, særleg om Berlin, sidan eg skal tilbake dit i juni.
Eg tek gjerne imot gode tips! Er det forresten nokon som har lese den nye romanen av Jenny Erpenbeck: Går, gikk, har gått (Gehen, ging, gegangen)?

Også dette året skal eg farte litt rundt for å snakke om hekser, men enno har eg nokre veker før oppdragsåret startar. Så eg stuper like godt tilbake i manuset.

Godt nytt år til alle!

7. desember 2016

Marie & Maria


Denne hausten har eg lese to debutantar som eg synest de skal merke dykk. Den eine er Marie Aubert som har gitt ut novellesamlinga Kan jeg bli med deg hjem og den andre er Maria B. Bokneberg som har skrive ein liten roman som heiter Lukta av våt jord om natta. 

Som eg har skrive tidlegare er eg glad i å lese noveller, men skjøner ikkje alltid korfor éi novelle fungerer og ei anna ikkje, eller korfor den eine novella treffer meg medan den andre ikkje gjer det.
Kanskje gjer eg novellekunsten til noko meir mystisk enn den er, kanskje er det 'berre' snakk om å gi eit pregnant (dette ordet eg hata så intenst som ung skrivande) glimt av eit menneskeliv, ein relativt kort, men talande episode, noko vi kan tenke eller dikte vidare på, noko som kjennest ekte.

For eg trur det ofte er det eg vil ha; noko som kjennest ekte. Glimt inn i ekte menneskeliv, som ikkje kjennest oppkonstruerte. Og på sitt beste er det nettopp dette dei novellistane eg set høgt klarer: dei opnar eit kikhol inn i ein annans liv, akkurat lenge nok til at eg får ei kjensle av det, men ikkje så lenge at dette livet blir uttømt eller ferdig fortalt.

Når det er sagt liker eg godt romanar som gjer det same, gir eit glimt inn i eit menneskeliv, men i kontrast til novella fortel romanen gjerne ei lenger historie, ikkje berre eitt glimt, men ein større bit av historia, av og til eit heilt liv, men dei romanane liker eg ikkje like godt lenger, dei er vel ikkje heilt på moten, heller.
Og det er igrunnen nettopp dette begge desse to bøkene gjer: gir meg eit innblikk i det som kjennest som ekte menneskeliv.

Marie Aubert skildrar unge, norske menneske i ulike situasjonar. Dei som treffer meg best er dei som tek vår tid på kornet, slik eg synest nokre av novellene gjer, som novella om den single jenta som blir desperat av at besteveninna har fått seg eit fast forhold og ikkje lenger er like tilgjengeleg for henne, verken fysisk eller kjenslemessig.
Der finst også ei sårheit i fleire av novellene som vekker gjenklang i meg og som eg ikkje sluttar å tenke på, som novella om dei som skal hente eit barn dei har venta lenge på og endeleg skal få adoptere, men så er der eit anna barn også, på barneheimen, som faren ikkje klarer slutte å tenke på.
Burde han heller teke med seg dette barnet?

Maria B. Bokneberg skildrar noko ein nesten ikkje kan klare å tenke på, nemleg ein familie med far og to vaksne døtrer som sit att etter at mora har teke sjølvmord.
Ein kan lure på korfor dei insisterer på å bu i hytta der det heile skjedde, trakke spora opp att og opp att, vere i det vonde, i alle minna og spørsmåla, skunde seg forbi trappeopninga der det skjedde.
Men det er kanskje slikt ein vil, i den brå, uforståande sorga.

Bokneberg viser korleis dei tre gjenlevande i familien handterer tapet på vidt forskjellige måtar, tidvis uforeinlege, kva sorga gjer med eit menneske, og ikkje minst alt sorg er; sakn, sinne, minne, lengt, skuldkjensle, fortrenging, forklaring, forsoning, og korleis ein går gjennom historia med den tapte igjen og igjen, legg nye valørar til hendingane ein hugsar, tolkar dei på nye måtar, i lys av dette fæle som har hendt: tenkte ho på det allereie då? Var det noko eg kunne gjort for å forhindra det? Korfor forlét ho oss?

To sterke debutar denne hausten, altså, som godt kan finne plass under eit eller fleire juletre.
God lesnad!

31. oktober 2016

Allehelgensaftan

No som det er Halloween, eller Allehelgensaftan, og småhekser spring rundt i gatene for å gjere knask eller knep, kan eg jo nytte høvet til å minne om dei to bøkene mine som handlar om dei verkelege heksene.
For kva var eigentleg ei heks og kva skjedde med den som blei mistenkt for å drive med trolldom?

Les meir i romanen Inn i elden, om ei heksejakt i Finnmark rundt 1620, eller i faktaboka Heksejakt, som tek for seg heile historia, frå den spede starten på 1400-talet til dei hyppige bålbrenningane to hundre år seinare.

HER kan de kjøpe Heksejakt og HER finn de Inn i elden.

24. oktober 2016

Leseprosjekt: frå kvinnekamp til klassekamp (2)

For ei tid tilbake skreiv eg eit innlegg om to bøker frå syttitalet som eg har lese, i sjangeren «kvinnelitteratur». Eg ville fortsette leseprosjektet og lånte to bøker til, Jenny har fått sparken av Toril Brekke og Vi klarer det! av Mari Osmundsen.

Eit lite stykke uti Jenny har fått sparken blei det svært tydeleg at dette ikkje var heilt det eg var ute etter, nemleg bøker som skildra kvinners kår i samtida og framveksten av kvinnerørsla. Derimot er dette ei politisk og ikkje så reint lite propagandistisk bok om streik og arbeidarrørsle, som eg vil tru i stor grad fronta politikken til det kommunistiske partiet AKP m-l.

Handlinga i boka krinsar rundt den eldre fabrikkarbeidaren Jenny, som ikkje klarer å halde same tempo som dei yngre kollegaene, særleg ikkje då brødfabrikken skaffar seg ei ny kavringmaskin. Jenny får sparken, men dei andre kvinnene finn seg ikkje i dette, dei slår ring rundt Jenny og etterkvart går dei ut i streik for at Jenny skal få jobben sin tilbake. 

Det var interessant å lese boka, men eg kjende ikkje behovet for å lese endå ei propagandistisk streikebok, så eg har lagt vekk Mari Osmundsen. Eg kjenner meg likevel ikkje ferdig med å lese bøker skrivne av kvinner, for kvinner, om kvinner frå tidlegare tider.

Opp gjennom åra har eg sett pris på å lese mellom andre Jane Austen, Amalie Skram, Sigrid Undset, Lucy M. Montgomery, Sylvia Plath, Virginia Woolf, Doris Lessing, Ebba Haslund, Eva Ramm, Bjørg Vik og Liv Køltzow - som alle på ulike vis skildrar kvinneliv i si eiga samtid.
Men kven andre bør eg lese? Kven bør eg lese frå 1940, - 50 og -60-talet, til dømes? Og kven skreiv godt om dette på 1980-talet?

Kom gjerne med tips!

22. september 2016

Heksejakt og heksebrenning i Europa



Då er boka endeleg ute! Og ho er blitt veldig fin, ei skikkeleg praktbok. No håper eg berre at lesarane finn henne i bokhaustmylderet!

HER er eit album eg har laga med smakebitar frå boka. Og viss de vil høyre meg snakke litt meir om hekser og hekseprosessar både før og no, kan de klikke HER og høyre Salongen i P2, der eg snakkar om hekser saman med Benedicte Adrian - eg kjem inn om lag ein halvtime uti programmet.

Og for å kjøpe boka er det berre å klikke HER.

Meir seinare!

8. september 2016

Leseprosjekt: kvinnelitteratur (1)

Heilt sidan eg var student har eg vore interessert i kvinne- og kjønnshistorie og kampen for like rettar for kvinner og menn. Eg tok emne som heitte 'Teoriar om kjønn' og 'Historie og kjønn' og blei raskt kjend i historiestudentgjengen som 'ho som er oppteken av kjønnsforsking'. Det førte til mange heftige debattar rundt bordet på pubkveldane. Særleg dei unge, mannlege studentane ville diskutere og gjerne freiste provosere meg og vippe meg av pinnen med dumme, mannssjåvinistiske utsegner - som eg framleis reknar med var sagt på spøk, med frisk diskusjon som mål.

I masteroppgåva mi i historie, om blodskam på 1700-talet, var kjønnsdimensjonen så tydeleg at eg ikkje brukte særleg mykje tid eller plass på å diskutere det. Det var openbert at særleg dei pur unge jentene var utsette for overgrep, - av mennene rundt som i mange tilfelle valdtok døtrene eller stedøtrene sine, - av sjølve samfunnsstrukturen, i det at dei var utan utdanning, utan rom for eiga vilje, utan anna val enn å underlegge seg det mannlege overhovudet i familien, - og av rettsvesenet og lovverket, i det at dei sjølve blei straffa for blodskamsbrotsverket, når det er openbert for alle moderne menneske at dei var utan skuld og offer for overgrep.

Seinare, som forfattar, har eg interessert meg særleg for jenters og kvinners liv i tidlegare tider. Eg debuterte med ein roman som er basert på masteroppgåva mi i historie, om Ingeborg som blir misbrukt av stefaren sin, eg har skrive to romanar om norske reisande som har kvinner i hovudrollene og to bøker om hekseprosessane; ei jakt der særleg kvinner blei ramma.

Men ingen av bøkene mine har fått merkelappen «kvinnelitteratur», til trass for at eg tematiserer kvinners kår og historie, at dei fleste lesarane mine truleg er kvinner og eg sjølv er ei kvinne.
Omgrepet «kvinnelitteratur» er blitt nokså utskjelt med åra og eg hugsar at då eg som debutant høyrde det bli brukt om bøker, blei eg nesten litt sur, eg meinte at det verka reduserande på litteraturen å få slike merkelappar, for det er vel ingen som seier «mannelitteratur» om bøker som er skrivne av, om og kanskje også i hovudsak for menn?

Det var Liv Køltzow som vekte interessen i meg. Då ho gjorde comeback med romanen Melding til alle reisende i fjor, kom det også eit utal mediesaker om henne. Og eg blei klar over at ho hadde skrive ei av kvinnelitteraturens hovudbøker, Hvem bestemmer over Bjørg og Unni. Ho var også - så vidt eg har forstått - den første og lenge einaste kvinna som var med i den vidgjetne Profil-krinsen, saman med mellom andre Dag Solstad og Jan Erik Vold.

Så eg lånte Hvem bestemmer over Bjørg og Unni på biblioteket. Og eg likte boka veldig godt. Så godt at eg ville lese meir «kvinnelitteratur», og lånte novellesamlinga Fortellinger av frihet av Bjørg Vik. Begge desse bøkene er fint skrivne og god litteratur som tematiserer kvinners kår og vilkår i si samtid, på 1970-talet. Dei skildrar korleis kvinneliva blir innskrenka eller fastlåste av til dømes det å få born, fordi samfunnet ikkje var lagt opp slik det er i dag, der kvinner både kan gjere karriere, velje å leve åleine og ha born, samtidig. 

I Hvem bestemmer over Bjørg og Unni møter vi to venninner i tjueåra med vidt forskjellige vilkår, men som likevel kjenner seg fanga og utsette på kvart sitt vis.
Unni er åleinemora som jobbar fulltid og engasjerer seg politisk, men som må kjempe for å få behalde barnehageplassen i Torshovdalen i Oslo då det kjem rykte om at ho har ein mann buande hos seg. Barnehageplassane er nemleg få og behovsprøvde og om ho har ein mann i heimen, betyr vel det at ho har nokon til å forsørge seg og då treng ho vel ikkje å arbeide fulltid - eller ho har råd til dagmamma?
Bjørg er også småbarnsmor, men i motsetnad til Unni er ho gift med faren til borna og heimeverande husmor. Ho føler seg utanfor når dei andre tek til å diskutere aktuelle politiske problemstillingar. Ho rekk ikkje både å passe borna, gjere alt husarbeidet og lese avisene eller følgje debattane og føler seg fjerna frå den ho ein gong var.
Ho trivst ikkje i samlivet, trivst ikkje heime med borna, føler at livet er innskrenka og lite, medan Unni og mannfolka får vere ute i verda, får fare på arbeid, møte andre vaksne, bruke seg sjølve.

Fortellinger om frihet tematiserer også den heimeverande husmora i ulike skikkelsar, men også den vaksne, ugifte kvinna som føler seg mindreverdig når ho ser seg slik andre ser henne og den unge jenta på veg inn i ei mannsdominert verd.
Boka tek opp tematikk knytt til kvinnekamp, mannleg overmakt, patriarkatet, men er nyansert i framstillingane, snarare enn svart/ kvitt.
Noko som stikk seg ut for meg er det sårbare i det seksuelle. På den eine sida mannen som rovdyr, ein som krever, endåtil valdtek. På den andre sida kvinna som vil, men som risikerer å hamne i 'uløkka' og bli låst. Og som i somme tilfelle blir låst, og kjenner seg låst og vil bryte ut.
Den sterkaste novella er Kvinnekamp = menneskekamp, om føredragshaldaren og kvinnesakskvinna Linda, som reiser på føredragsturné og hamnar på ein fest der kjønnsrollene, som skal liksom skal vere fri og oppløyste, viser seg å ikkje vere det, likevel.

No går eg straks over til meir programmatisk, politisk litteratur frå syttitalet, nemleg Jenny har fått sparken av Toril Brekke, seinare kjend som ein av våre gode forfattarar av historiske romanar, og Vi klarer det av Mari Osmundsen, som skreiv under pseudonym. Bøkene er blitt omtala som «klassisk ml-litteratur», meir parole enn litterær kvalitet.
Rapport følgjer når eg har lese.

30. august 2016

Bokhausten trekker pusten

Det beste med bokhausten er alle dei nye bøkene eg skal lese.
Eg har alt byrja på Gunnhild Øyehaugs novellesamling Draumeskrivar og ventar spent på nye bøker frå Vigdis Hjorth og Mette Karlsvik, eller korfor ikkje Tomas Espedal, Karl Ove Knausgård og Thure Erik Lund?

Nokre debutantar kjem eg nok også til å lese, veit berre ikkje heilt kven enno, og mange andre bøker eg enno ikkje er klar over skal kome til å snike seg inn i dei høge bokstablane mine. Og gamle bøker kjem som vanleg til å bli med i dragsuget.

Denne hausten har eg også ny bok sjølv, som eg håper vil finne sitt publikum. Mi første sakprosabok - eller faktabok - som passar for folk frå 9 år og oppover som er interesserte i hekser og trolldom.  

Heksejakt og heksebrenning i Europa er tittelen, den er fint illustrert av Christian Bloom og har også gamle koparstikk og tresnitt frå 1500-talet og flott formgjeving av Laila Mjøs
Boka er i sal frå 22. september og medan eg ventar på at min eigen bokhaust skal starte, skriv eg på ny roman og lagar forfattarside på facebook. Lik gjerne, om du har lyst.

8. mai 2016

E eller p?

Eg veit ikkje heilt kva som har skjedd.
For nokre år sidan var eg heilag overtydd om at eg aldri ville føretrekke e-bøker framfor gode, gammaldagse bøker av papir. Men når eg for moro skuld tok ei opptelling over kor mange e- og p-bøker (som eg heller aldri trudde eg ville kalle det) eg har lese ferdig så langt i år, viser det seg at 9 av 12 har vore elektroniske, medan eg i fjor las 12 av 54 bøker elektronisk.
På nattbordet ligg det i tillegg ein bunke med halvlesne papirbøker, som det av ein eller grunn tek lenger tid å kome gjennom. Eg har ein mistanke om at det er sjølve mediet som gjer det, akkurat no synest eg rett og slett det er meir lettvint å lese elektronisk - og sidan eg alltid har med mobilen, gjer det også at eg har bøker med meg overalt og kan lese når og kor som helst.

E-bøkene eg har lese både i år og i fjor har med få unnatak vore heilt nye, norske (stort sett skjønnlitterære) bøker lånt frå eBokBib.no til iPad og mobil. Eg har også brukt eBokBib til å snuse på ei mengd andre titlar eg har enda med å ikkje lese ferdig.
Det er blitt veldig lett å låne seg ei ny bok når ein får innfallet eller trongen, og like lett å kvitte seg med boka ved å velje 'Innlever' dersom ho ikkje fenger - alt utan å trenge å bevege seg ut av huset - eller eingong ut av sofaen. Og det er blitt veldig lett å få tak i splitter nye bøker nesten med det same dei kjem ut, iallfall om dei ikkje er ekstremt populære. I så fall kan ein måtte stå nokre veker eller månader på venteliste, men det er jo også heilt greitt, for plutseleg poppar boka opp i appen.

Eg har altså måtta ete hatten min og innsjå at eg liker ganske godt å lese e-bøker. Det er lett å bla til neste side, ein kan stille lysstyrke, bakgrunnsfarge, skriftstorleik og font, ein kan ligge i alle tenkelege stillingar og aldri trenge å balansere boka eller tenke på korleis lyset frå leselampen treff boksidene. Og ein har tilgang til ei nærast ufatteleg mengd bøker på ein til samanlikning ufatteleg lett, liten dings.
No har eg også for første gong kjøpt to e-bøker, til Kindle'n til sambuaren min.
Men det er ikkje kva som helst slags bøker eg kjøper som e-bok. Også her viser eg same habitus som den gjengse nordmann: eg låner gjerne e-bøker, fordi det er praktisk og lettvint, men om eg vil eige ei bok, kjøper eg henne helst på papir.

Det var i fjor eg byrja e-boklesinga mi for alvor, fordi eg fekk låne ein iPad som eg raskt lasta ned ebokbib.no på. Ei av dei første bøkene eg las som e-bok var Bare et menneske av Kristine Næss. Den blei eg så begeistra over at eg seinare kjøpte henne på papir, fordi eg ville ha henne i hylla. Det same kjem eg nok til å gjere med De urolige av Linn Ullmann og sikkert eit par andre titlar, også.

Eg trur ikkje eg kjem til å slutte å lese eller kjøpe bøker trykt på godt, gammaldags papir og innbunde med fint omslag, men eg kjem nok til å fortsetje e-boklesinga mi. Særleg viss ein etter kvart kan få låne bøker frå eBokBib til eit skikkeleg godt lesebrett av Kindle-kvalitet.

27. april 2016

Heksejakt

Illustratør: Christian Bloom
Til hausten blir eg debutant, igjen. For tredje gong. Denne gongen med sakprosa - eller faktabok - for barn.

Hovudmålgruppa er 9-13 år, men sjølv tenker eg at 9-99 år er ei mykje betre målgruppe, for dette er verkeleg spennande stoff!

Heksejakt handlar om hekseprosessane i Noreg og Europa ca. 1400-1700, med mange døme frå verkelege heksesaker både her i landet og frå fleire andre land.
Frå Jeanne d'Arc til dei to pur unge søstrene frå Vadsø.
Frå runer og trollmenn på Island til heksejakta i Salem i 1692.
Frå kloke koner som les bøner over salt, til djevlepakt og heksesabbat på Lyderhorn!

Boka blir illustrert av dyktige Christian Bloom og inneheld i tillegg fleire historiske illustrasjonar, som viser korleis 1500- og 1600-talsmenneska såg for seg at djevelen og heksesabbaten gjekk føre seg.
Og professor Liv Helene Willumsen ved Universitetet i Tromsø har vore fagkonsulent.

Eg gler meg!